4 MIN READ
Ni BRENDA SUBIDO-DACPANO
www.nordis.net

Iti edadna a 78, adun ti kuretret ti rupa ni Ina Guintengan ken nalanayen dagiti matana a pakasarmingan iti atiddog a panawen a kapadasanna iti panagabel ken iti biag iti pangkabuklan. Ngem kellaat nga agrimat dagiti matana no pagistoriaen maipanggep iti reggetna iti nainsigudan panagabel ti Tingguian. Manipud kadagiti apongna ket tinawidna ti linas ti panagabel ken impatawidna met daytoy a linabag iti dua a henerasionna ken adu pay nga agtutubo a sinursuruanna nga agabel.

Ni Inang Norma Agaid-Mina wenno Guintengan, naganna iti Tingguian a kayat a sawen ket nabalitokan a puso, ket immay ditoy siudad ti Baguio tapno ibinglay ti kaammuanna iti panagabel. Maysa isuna a mangngabel wenno master weaver manipud iti Namarabar, Peñarrubia iti probinsia ti Abra.

Ni Ina Guintengan ket nagturpos iti kinamaestra. Naasawaan isuna ti taga-Pozorrubio iti probinsia ti Pangasinan ken naparaboranda iti walo nga annak, innem a babbae ken dua a lallaki. Adda met walo nga appoda, innem met laeng a babbae ken dua a lallaki. Amin nga annakda ket mangngabel ken burdador met laeng, ken ti inaunaan nga anakda a lalaki ti para-tina kadagiti sinulid nga abelenda. Uray dagiti appoda ket agab-abel ken agburburda metten.

LINGGE. Nakakawes kenni Ina Guintengan ti blusa a lingge wenno piña nga abel ti Piñarrubia. Photo by Brenda S. Dacpano

Malaksid iti panangisuro ni Ina Guintengan iti regular nga eskuelaan iti dua a tawen ken nangisuro pay isuna iti panagabel iti agarup makatawen idiay School of Living Tradition iti lugarda. Kaduana ditoy kas master weaver ti anakna a ni Ma. Zita Mina Benabese.

Naragsak nga impakita ni Ina Guintengan dagiti obrana a tapis, ules, scarf, blusa ken dadduma pay. Sitatallugod nga impalawagna kaniak ti am-amma nga ules wenno tapis a patawid a gameng ti immuna a henerasionna. Ni apongna a baket a Malmagan ti nangirugi iti panagaramid iti am-amma idi 1953, adda iti maikainnem a grado iti elementaria idi ni Ina Guintengan. Intultuloyna ti panagaramid iti am-amma agingga itatta.

Ti am-amma ket kinamayan wenno handwoven nga impaod (backstrap) . Naburdaan daytoy iti identidad ken kultura ti Itneg wenno Tingguian. Naburdaan iti tukak a lallaki ken babbai nga agsalsala, adda met ti Lusuak ti Peñarrubia, ti ubbog a pagtaudan ti danum. Naiburda iti tengnga ti am-amma ti nakakabalyo a ni Gabriela Silang, mabigbig a mannakigubat a babai a nangisakit iti Abra manipud kadagiti nagkolonia. Adda dagiti guardia nga Itneg wenno Tingguian nga agbanbantay iti usokan wenno tunnel a masungad iti probinsia ti Abra. Nailadawan pay ditoy ti inaldaw-aldaw a biag dagiti Tingguian, adda agab-abel, agtadtadek ken aglabbaan (mannakigubat a mangsalsalaknib iti ili). Makita pay ditoy ti init ken bulan a mangsilnag iti pagarianda. Adu dagiti naiburda a pagay nga agtubtubo ken binettek. Ti saip iti tengga ket simbolo ti panagkaykaysa dagiti ili. Iti akinbaba a paset ti am-amma ket dagiti karakter iti mitolohia ti Tingguian a da Agundalya (nabaknang), Indimaw, Wadagan, Dulimaman (asawa ni Wadagan), Innayan ken Kanag Kababagowan (anak da Dulimaman ken Wadagan). Dagitoy a karakter ket mapaspasa manipud idi ugma a mabalin a patien dagiti nagkauna wenno awaten nga ar-aramid laeng wenno fictitious nga istoria ngem agtultuloy a maibingbingay a mitolohia ti tribu.*

Intultuloy ni Ina Guintengan ti agaramid iti am-amma gapu ta kayatna nga ipreserba ti tradision, adda pakalaglagipan ken adda maipresentar a pammadayaw kas sagot iti agbubodong.

Inistoriana a ni Lolana a Malmagan ti nagisuro kenkuana nga agabel. “Madina koma ta istorboak kano ta kanayon nga agkamkamakam isuna a a mangileppas iti ab-abelenna tapno adda mai-barter-na, ngem no mapan mangan ket sambutek met a sublaten ti ar-aramidenna aginggana a sinuruannak met laeng,” agkatkatawa nga inistoriana. Excitedak idi a makasursuro tapno makatulong nga adda paggatang iti lapis ken dadduma pay a kasapulan iti eskuelaan ken makatulong iti pangkabiagan.

Ti karigatan a proseso iti panagabel ket ti panaglinis iti sinulid sakbay nga igan-ay (wrap) ken ti panagpili (pinilian) wenno dropping iti panag-design, inbinglayna. Gapu ta natural a tina ti us-usarenda, narigat kano ti agbirok iti duyaw a tina. Agus-usarda iti malatayum (indigo) para iti maris asul ken langka para iti duyaw. Ti kinamayan nga ar-aramidenna itatta ket maileppasna iti las-ud ti makabulan, walo nga aldaw ditoy ket panagburda.

Kinunana nga istrikto idi nagkauna maipanggep iti panagsurot iti tradision nangruna iti panagusar kadagiti tradisional a kawes ken dagiti mausar iti natay ken sagrado nga okasion. “Rumbeng nga irespeto ti tradision,” insilpona a “ti kinamayan ket sagrado, no usaren iti dawak ket masapul a maritualan, itatta ket kopkopiaendan, saandan a ritualan.” Segun ken ni Ina Guintengan, dinawatna ti pammalubos dagiti manakem sakbay nga inaramidna dagiti inovasion.

Maipanggep iti inovasion, kinunana nga awan met unay ti nagbaliwanna malaksid a de-pedal ti us-usarenna itatta tapno pangdarasan. “Dagiti desenio ket us-usarenmi met laeng kadagiti baro a tabas, kas ti blusa a maburdaan iti desenio ti kinamayan tapno saan a mapukaw ti tradision. Maburdaan iti sinantukak, sinankabalyo wenno pagay,” kinunana. Ti panagkunana ket maus-usar dagitoy a desenio iti fiesta, kasar ken ragragsak, isu a mabalin met ngarud nga usaren iti moderno a tabas ti nainsigudan nga inabel. Agar-aramidda metten itatta ti atiddog a bestida ken blusa nga estilo a Maria Clara ken butterfly wenno Imelda sleeves (nalatak a Filipina dress nga ibadbado ni Imelda Marcos).

“Ti naadalko iti inovasion ni Patis Tesoro agsipud idi immay idiay lugarmi, 30 tawen ti napalabasen, ket mabalin gayam ti kombinasion ti tradisional ken moderno. Pagkuartaan gayam ti uray retaso laeng nga abel. Dagiti retasomi idi ket mapagsisilpo nga aramidenmi a balabal wenno kain a parabalay laeng,” kinunana.

Panagtalon ti kadawyan a pangkabiagan iti ili ni Ina Guintengan ken agtaltalonda met idi kas kangrunaan a pangkabiaganda. Itatta ket ipatpatalondan ti adda a talonda gapu ta adda metten ti cash a mausarda. Kinunana a kayatna latta nga itultuloy ti tradision iti panagabel. # nordis.net

[*Referensia mainaig iti mitolohia: https://filmfreeway.com ken www.gutenberg.org.]

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.