6 MIN READ
Impatarus ni BRENDA S. DACPANO
www.nordis.net

Malaksid iti nakaro nga obligasion a tulagan iti utang, dagiti sabali a kontrobersia ket agtultuloy a maiparparang maipanggep iti P4.3 bilion a Chico River Pump Irrigation Project (CRPIP). Ditoy a proyekto, ti umuna ken kadakkelan a pautang nga addaan nalag-an a kondision (soft loan package) nga indiaya ti China iti Pilipinas, ikuskuspil ti gobierno a Duterte dagiti prinsipio ti free and prior informed consent (FPIC) ken kasta met dagiti karbengan ti nainsigudan nga umili.

Inaramid ti internasional a linteg iti karbengan tao a nasken para kadagiti gobierno nga itandudo ti prinsipio ti FPIC. Ti FPIC ket kitkitaen ti United Nations ken dagiti organisasion ti nainsigudan nga umili kas maysa nga importante nga instrumento iti karbengan iti bukod a pangngeddeng. Iti babaen ti linteg ti Pilipinas, ti FPIC ket maipagarup a magarantiaan babaen ti Republic Act 8371, ti Indigenous Peples Right Act (IPRA) ti 1997.

Sakopenna ti makindaya a paset ti Kalinga agingga iti makinlaud a paset ti probinsya ti Cagayan, ti pump irrigation a pasilidad a pinonduan ti China ket apektaranna ti Pinukpuk ken dagiti Magaogao Ancestral Domain iti munisipio ti Pinukpuk iti Kalinga. Ti pump house ket adda iti Katabbogan iti uneg ti teretorio ti Pinukpuk, ken dagiti kanal ket dumalan iti Pinococ iti uneg ti teritorio ti Magaogao.

Pabpabasolen ti Cordillera Peoples Alliance ti administrasion a Duterte iti “panangilako iti ansestral a daga ken rekurso” ken ti “panangperdi iti proseso ti FPIC” para iti proyekto.

Kinuna ni CPA Secretary General Sarah Dekdeken a saan a nirespetar ti National Irrigation Administration (NIA) ti annuroten ti FPIC a mangiturong iti proseso. Imbagana ti saan a panangiwaragawag kadagiti probision iti tulagan iti utang ken ti panangirugi iti konstruksion uray iti sakbay a maited ti Certification Precondition para iti proyekto manipud iti National Commission on Indigenous Peoples (NCIP).

Imbaga ti dadaulo ti CPA nga agpada a “nakaro a panaglabsing iti polisia ken dagiti prinsipio a probision iti annuroten ti NCIP iti panangiwayat iti FPIC.”

Kasasaad ti proseso ti FPIC

Ti National Irrigation Administration Region 2, a mangitantandudo iti proyekto, ket nagaplikar iti Certification Precondition (CP) idi Setiembre 22, 2014 idiay opisina ti NCIP iti Kordilyera. Ti CP ket “sertifiko nga it-ited ti NCIP…a pammaneknek iti panangited iti [FPIC]… kalpasan ti maiyannatup a panangsurot kadagiti rekisitos nga adda iti Annuroten.”

Segun iti datos idi Marso 18, 2019 maipaggep iti proseso ti FPIC nga insubmitar ti NCIP Kalinga, ti proseso ket opisial a nagrugi idi Marso 31, 2017, kalpasan ti panangited ti NCIP regional office iti work order. Idi panawen nga inted ti FPIC team ti report, dagiti apektado a nainsigudan a komunidad ket nakaiteden iti resolusion iti panangannamong (resolution of consent) ken nagpirmadan iti memorandum of agreement (MOA) iti baet ti NIA.

Nagrugin ti panagkali iti dua a teritorio ti Kalinga. Dagiti ritrato nga inted ti CPA ket nangipakita iti madama a konstruksion kadagiti tunnel ken kanal. Naipasdek metten idiay lugar dagiti bunkhouse para kadagiti mangmangged a Chinese ken dadduma pay a trabahador.

Nupay kasta, dagiti opisial a report ken paduyakyak dagiti opisial ti NCIP-CAR ket mangipakita a babaen ti 2012 Revised Guidelines ti FPIC, ti proseso ket madama a maar-aramid pay laeng.

Iti istatus report, segun iti team ti FPIC nga indauluan ni Atty. Catherine Apaling iti NCIP Kalinga a ti proponent ket mangisubmitar pay laeng kadagiti napirmaan a tulagan (MOA ken ti kompensasion iti pannakaistorbo) iti baet ti nainsigudan a komunidad ken NIA. Kinuna pay ti grupo a ti pannakatantan ti pannakaited iti CP ket basul ti proponent.

Imbaga met ni Regional Director Ronald Calde iti maysa a pannakisarita kenkuana idi Abril 29 nga “iti agdama, adda pay dagiti saan a napirmaan a dokumento,” ken “ur-urayenda pay laeng ti kaaduan a dokumento” a kasapulan iti panangited iti CP.

Ania ti nailanad iti annuroten?

Nailanad iti Seksion 3c iti Annuroten iti 2012 a “saan a maikkan wenno mapabaro iti konsesion, lisensia… wenno dadduma pay nga aktibidad a makaapektar kadagiti ansestral a daga, no saan a pumauneg iti proseso a naidatag iti linteg ken kadagitoy nga Annuroten.”

Iti immuna a pannakisarita maipanggep iti proyekto nga Alimit hydroecletric, nagted ti ababa a palawag ni Atty. Anastacio Addog manipud iti NCIP Cordillera Legal Office maipanggep iti rumbeng a panaglarga iti proseso ti FPIC. Kinunana a ti panagpirma iti MOA iti baet ti nainsigudan a komunidad ken dagiti proponent ket saan nga ultimo ti proseso ti FPIC, wenno saan a panangited iti pammalubos a resolusion a mangipapan a permiso iti panangipasdek/konstruksion.

“Kalpasan ti panagpirma iti MOA, ti report iti FPIC ket maisubmitar iti rehional nga opisina tapno marepaso… ken maited iti sentral nga opisina tapno marepaso dagiti opisina iti ligal ken ansestral a daga,” impalawagna. Kinunana a kalpasan a marepaso, ipresentarda ti MOA ken ti report iti proseso iti FPIC nga inwayat ti Commission en banc (wenno intero a panel) para iti aprubal. Ti Chairman ti mangited iti Certification Precondition kalpasan a makompleto ti amin a panagrepaso ken proseso.

“Aginggana awan ti CP, [rumbeng nga] awan ti permiso iti panangipasdek,” inyunay-unay ni Addog.

Panangbalewala iti alagaden

Segun kenni Calde, binallaagan ti NCIP ti NIA a saan pay a maited ti CP para iti proyekto, ngem intuloy latta ti NIA ti iskediulna a konstruksion, tapno saan a mataktak daytoy a prioridad a proyekto ti gobierno ni Duterte.

Maysa pay, kinuna ni Calde a ti panangited ket “mas pormalidad laeng” agsipud ta dagiti partidos a karaman ditoy ket naaramiddan ti resolution of consent ken ti MOA.

Nupay kasta, saan latta a valido ti MOA idi rinugianda ti konstruksion. Saan pay a naaprubaran ti NCIP en banc dagiti dokumento, ken pinirmaan laeng daytoy ni NIA Administrador Ricardo Visaya idi Hulio 2018.

Impakita met ti istatus report ti team ti FPIC nga intuloy latta ti NIA ti konstruksion iti laksid ti panangiparit kadagiti aktibidades iti uneg ti nainsigudan a daga bayat a maiprosproseso pay laeng ti CP. Pinagpirma ti NIA dagiti apektado nga agtagtagikua iti daga iti “Individual Right of Way Permit to Enter and Construct.”

“Isu’t gapuna nga inrugi ti NIA ti konstruksion nga addaan pammulubos dagiti apektado nga akindaga,” segun iti report.

Panangiyaleng-aleng, nalag-an a panangpabasol

Nagsungbat iti positibo ni Calde idi sinaludsodda no kinonsiderarna ti kaso a “napeggad a pagibasaran kadagiti sumuno a banag.” Nupay kasta, kasla kontento isunan iti panangpalpit iti ima ti NIA ken mayat kaniana iti panagusar iti double standards wenno agkontra nga annuroten.

“Gobierno met. Saanmi a palubosan no daytoy ket pribado a korporasion,” kinuna ti direktor ti NCIP.

Impasagid pay ti direktor ti NCIP a mairaman met laeng dagiti komunidad a mapabasol iti panagsupadi iti alagaden ti FPIC.

“Ti dakesna, gapu iti ramenna a panagdur-as…, pinili ti komunidad ti agaramid iti resolusion para iti daras a pannakaipatungpal a maituloy ti proyekto,” kinunana.

Innayon pay ti Calde nga agsipud ta kaaduan a residente ket naawatdan ti kompensasion kadagiti tagikuada, pinalubosanen ti komunidad ti panagrugi ti konstruksion.

Ti kuestion iti awan ilimlimedna nga alagaden

Ti Seksion 4g iti annuroten ti FPIC ket mangiyunay-unay iti “transparency ken clarity” wenno awan ilimlimedna ken klaro kas kritikal a prinsipio iti panagpataray, mangimandar kadagiti proponent/mangsupsuporta iti proyekto nga “ipakita ti intero ken usto nga impormasion.”

Nupay kasta, awan iti grupo ti FPIC ti nangireport nga “impresentar ti proponent ti amin a maipanggep iti operasion ken plano a panangiwanwan iti aglawlaw ken daddumay pay nga impormasion a kasapulan iti proyekto.” Nupay kasta, awan iti nailanad iti dokumento nga impakita ti NIA-Region 2 ti intero a tulagan iti utang mainaig iti proyekto.

Imbaga ti report a bayatiti maikadua nga asemblea, impakita laeng ti proponent ti “project profile, ti kadakkel ken sakup, dagiti benepisio, ken disbentahe, ti masirpat a socio-kultural ken dagiti epekto iti aglawlaw.”

Bayat ti tungtongan kadagiti opisiales ti probinsia ken ti panangbisita iti lugar, dagiti miembro ken delegado iti maika-35 nga Aldaw Kordilyera a naangay idiay Kalinga ket natakuatanda a dagiti komunidad ken opisiales iti lokal a gobierno ket saanda nga ammo ti linaon ti pautang.

“Saan a nakakaskasdaaw daytoy gapu ta inlimed ti gobierno ti linaon ti kontrata ken napilitan laeng nga iparangna dagiti probision kalpasan nga ibutaktak ti kandidato iti kina-senador ti Makabayan a ni Neri Colmenares,” kinuna ni dadaulo ti CPA Windel Bolinget.

Impeksana a ti panangiparang iti linaon ti kontrata iti pautang ket importante. Malaksid iti karbengan dagiti nainsigudan nga umili a maammuan, dagiti probision ket mabalin nga agresulta iti panangiyakar iti China iti panagtagikua ken panagtarawidwid kadagiti patrimonial a rekurso ken pasilidad iti uneg ti ansestral a daga.

Napeggad a pagibasaran kadagiti sumuno a banag

Daytoy ket banag nga importante a pakaseknan, no sadinno a nakontenton ti NCIP ken impatungpalna ti double standards wenno di nainkalintegan nga aplikasion iti pagalagadan a nalawag a panaglabsing iti annuroten ti gobierno.

Ti wagas ti NCIP iti panangtrato iti maikaniwas nga aramid ti NIA ken ti kinakontratana a kompania ti Chinese iti ansestral a daga dagiti nainsigudan nga umili ket saan laeng a makadangran no di ket napeggad pay. Uray kastanan itatta, parehas a panaglabsing ti mapasamak iti dadduma pay a proyekto nga irugi ti gobierno kadagiti teritorio ti nainsigudan nga umili.

Uray iti Indigenous Peoples’ Rights Act ti 1997, ti kondukta ti pudno a FPIC ket agtaltalinaed a kontroversial. Ti di panangikankano kadagiti panaglabsing ken saan a panagsurot iti pagalagadan, nangruna no naggapu iti gobierno, ket mangallukoy kadagiti pribado a kompania a mangtagibassit met iti proseso ti FPIC.

Ti panagtultulnog ti NCIP iti agenda ti Presidente maipanggep iti CRPIP ket nalabit nga adda dakes a mapasamak para kadagiti nainsigudan nga umili, nangruna ta agsipud idi inaramid ti Kongreso ti baro a linteg, ti Energy Virtual One-Stop Act, nga agkasapulan iti pannakakompleto iti proseso ti FPIC iti 105 nga aldaw wenno ab-ababa pay.

Bayat a saan a nakakaskasdaaw daytoy agsipud ta ti NCIP ket paset ti gobierno ken adda iti babaen ti Opisina ti Presidente, agtaltalinaed a napateg daytoy iti kaso ti CRPIP. Babaen ti saanna a panagkuti uray mabalin nga agmandar a pasardengen dagiti konstruksion, ti NCIP, iti esensia, ket nagbalin a babaonen ti Chinese babaen ti panangbaybay-ana iti panangkalub iti nakaro unay nga obligasion iti utang.# nordis.net

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.