P8 million pangsimpa iti Karayan Buaya

By KYLE EDWARD FRANCISCO
www.nordis.net

VIGAN CITY — Nailatang ti P8 million para iti pannakaisimpa ti ayus ti Karayan Buaya babaen ti dialogo ti tallo a barangay ti Sta. Lucia ken ni Cong. Eric Singson iti maika-2 distrito ti Ilocos Sur. Maala ti pondo iti Quick Response Fund (QRF). Ti QRF ket para kadagiti programa kasilpo iti kalamidad ken didigra. Kinuna ni Singson a dumalan ti pondo iti National Irrigation Authority a mangmanmanehar iti paset a mai-rechannel.

Nagpetisyon ti 749 nga umili manipud iti Barangay Arangin, Bani ken Paoc Norte iti ili ti Sta. Lucia a nagresulta iti dialogo. Dagitoy tallo a barangay ket addaan nasurok 400 a pamilya. Impasilitar ti Timpuyog ti Umili ti Karayan Buaya ken Solidarity of Peasant Against Exploitation ken naisayangkat ti field survey, risk assessment ken dokumentasyon ti nadadael a taltalon babaen ti Ilocos Network for the Environment (Defend Ilocos).

Rehabilitasyon ti dinuprak ti Bagyo Lando

Basar iti petisyon, tunggal umay dagiti napigsa a bagyo kas ti Bagyo Lando idi napan a tawen, maiyanud wenno magaburan dagiti taltallon iti tallo a barangay gapu iti panaglupias ti karayan.

“Nabayagen nga idardariragmi daytoy a parikut kadagiti agturturay gapu ta tinawen nga agpegpeggad ti biag ken kabiaganmi gapu iti layus, panagreggaay ken pannakaiyanud iti isasangbay dagiti napigsa a bagyo,” kuna dagiti nagpetisyon. Innayonda pay, “saanen a mabilang dagiti dinguen ken mulmula a naiyanud, adun a biag ti tattao ti napukaw.” Pinabasol dagiti umili ti panag-quarry ti First Northway Development & Construction Corporation (FNDCC) iti napasamak a panangsurot ti ayus ti karayan iti nagkalian ti nasao a kumpanya.

“Ti panag-quarry ti FNDCC iti batog ti Paoc Norte ti nangbaliw iti sigud nga ayus ti karayan gapu kadagiti nauneg a kali ken nabuntuon a graba a nanglapped ken nangpursar iti danum nga agturong kadagiti talon ken balbalay iti Paoc Norte,” nailanad iti petisyon. Indatag ti umili ti tallo a barangay ti kiddawda a dagus a pannaka-rechannel ti ayus ti karayan, pannakaipasdek ti dike ken indemnipikasyon manipud iti FNDCC.

Naiyanud ken agpeggad a pangkabiagan

Nangduprak kadagiti talon ken balbalay iti Paoc Norte ti napegges nga ayus ti danum. Kasta met a saanen a mausar ti kakaisuna a rangtay a paglaslasatan ti akindaya a barbarangay ti Salcedo ken Sta. Lucia gapu ta sinalikbayan ken inyanud ti immalis nga ayus ti kadagaan a nakasilpo iti rangtay.

Insayangkat ti DEFEND Ilocos ti maysa a sarbey tapno maistemar ti kalawa ti naiyanud a kadagaan. Babaen ti panagusar ti Global Positioning System ken Google Earth Pro, mapattapatta a manipud 2003 inggana 2016 agarup 8.52 ektarya a taltalon ken pasto ti naiyanud ken nagaburan gapu iti panaglayus ti Karayan Buaya. Bayat a saan a bumaba iti 3.40 ektarya a produktibo a bangkag a mamulmulaan ti mais, mani ken tarong ti naiyanud ken nagaburan idi Bagyo Lando.

Basar kadagiti interbyu, dumanon nga innem a tonelada a mais nga aggatad P72,000 (iti presyo a P12 kada kilo) tunggal ektarya ti maap-apit a mais kadagiti taltalon a naiyanud. Bayat a ti 1000 metro kuadrado a mamulmulaan ti tarong iti Arangin ket makaapit iti aggatad P50,000-P70,000 iti uneg ti lima a bulan. Basar met iti abereyds a presyo a P27.00 kada kilo, dumanon iti P369,000 ti kabuklan a balor ti mabalin a maapit a mani iti maysa nga ektarya.

Buaya River watershed

Masakupan dagiti munisipyo ti Gregorio H. del Pilar, Sigay, Salcedo, Santa Cruz, Santa Lucia, ken paset ti San Emilio ken Quirino, Ilocos Sur ti watershed a pagtataudan ti danum ti karayan. Maysa daytoy kadagiti prayoridad a watershed iti Rehiyon ti Ilocos para iti konserbasyon ken rehabilitasyon.

Addaan ti watershed ti 24,138 ektarya a kabakiran. Iti daytoy, 2,882 ektarya ti nakapaunegi ti National Integrated Protected Areas System (NIPAS). Kalaksidan daytoy ti 705 ektarya a Sta. Lucia Protected Landscape a masarakan iti Salcedo ken ti 1,381 ektarya a masakopan ti Tirad Pass National Park. Saan a bumaba iti innem a karayan ti sumilpo ken mainayon iti Karayan Buaya, kadadakkelan ditoy dagiti sumaganad: Canayon, Buguibog, Lipit, Lus-oc, Butarag ken Bago.

Idi 2006, insayangkat ti Advocates of Science and Technology for the People (AGHAM) ken Ilocos Research and Development Center (IRDC) ti maysa a panagadal iti kasasaad ti watershed ken karayan babaen ti pannakitinnulong ti gobierno ti probinsya. Tinudo ti panagadal dagiti barangay ti Cabaritan, Bani, Paoc Norte iti Santa Lucia, ken Besalan ken Tampugo iti Santa Cruz kas kangrunaan nga agpeggad iti panaglayus. Inrekomenda ti AGHAM ken IRDC ti pannaka-dredge ken rechannel iti karayan tapno maiyadayo ti ayus kadagiti taltalon ken balballay. Kasta met ti pannakapabakeg ti dike ken riprap kadagiti nasao a barangay. Karaman pay a nairekomenda ti pannakabukel ti plano para iti panangmanehar ken sistema iti panag-warning no adda panaglayus.

Binukel met ti Department of Environment and Natural Resources-Ecosystem Research and Development Service ti Region I idi 2008 ti Integrated Watershed Management Plan of the Buaya River Watershed. Kangrunaan a panggep ti nasao a plano ti pannakaiwanwan ken rehabilitasyon ti watershed. Karaman ditoy ti pannakabukel ti Buaya River Watershed Multi-Sectoral Management Council.

Naipasa ti dua a dokumento kadagiti maseknan nga ahensia ken gobierno lokal ngem saan a naimplementar dagiti rekomendasyon a nabinsabinsa. # nordis.net

Share