By JOHNNY SAWADAN
www.nordis.net

TABUK CITY, Kalinga — Napinget a kiniddaw dagiti umili ti Dupag a pumanaw dagiti militar a kameng ti 21st IB PA ken CMO a batalyon a nakakampo kadagiti balay ken uneg ti ili da.

Saan a nakaya ti tudo a lappedan ti panagtaripnong dagiti umili ti Dupag Proper, Barangay Dupag, Tabuk City, Kalinga idi Hulyo 20, 2012 tapno pagtungtungan dagiti kongkreto a buya ti pananglabsing kadagiti kalintegan ken karbengan ti tao ken umili kas bunga ti oplan bayanihan nga isaysayangkat dagiti militar iti komunidad. Nainbitaran ken tinmabuno iti panagtaripnong dagiti nagapo iti yunit ti 21st IB PA ken CMO, LGU ti Tabuk ken dagiti naggapo iti media, Cordillera People’s Alliance (CPA)-Kalinga, Dinteg ken Cordillera Human Rights Alliance (CHRA).

Sigun kadagiti umili ti Dupag, sinumrek ken nagkampo dagiti militar nga indauluan da Lt. Gonato iti uneg ti ili ken balbalay manipud idi Hunyo, 2008 inggana itatta nga Hulyo, 2012 nga awan pammalubos dagiti maseknan a nainsigudan nga umili. Sigun iti Indigenous People’s Rights Act (IPRA) ti 1997 ken ti United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) ti 2007, maiparit ti panagserek ken panagkampo dagiti militar kadagiti komunidad ken teritoryo dagiti nainsigudan nga umili nu awan pammalubos da.

Sigun kada Sgt. Noel Baldinar ken Cpl. Jake Andres, team leader dagiti yunit ti 21st IB PA ken CMO nga nakakampo iti Dupag, nakikoordina da iti Barangay Captain ti Dupag. Kinumpirma ni Barangay Kagawad Manuel Osa a nakitungtung dagiti militar iti Barangay Captain ken dagiti kagawad ngem saan a nakonsulta ken naipamiting iti umili. Inpalawag ti CPA ken CHRA nga saan nga umanay ti “courtesy call” dagiti militar iti opisyales ti barangay, kasapulan ti pammalubos dagiti maseknan a nainsigudan nga umili sakbay nga sumrek ken agkampo dagiti militar iti lugar da. Mainayon pay, inyebkas ni Jimmy Suwagon, Secretary General ti CPA Kalinga nga maiparet ti panagkampo ti military kadagiti “populated areas”.

Sigun iti petisyon dagiti umili ti Dupag, nagbunga pay iti dadduma nga pananglabsing iti karbengan ti tao ken umili ti panagserek ken panagkampo dagiti militar iti ili da. Mainayon pay ti panangiyebkas dagiti umili nga ti panagkampo dagiti militar iti balbalay ken uneg ti ili ket mangted iti buteng, peggad ken disturbo gapu ta makiinnagaw da a mang-usar iti danum ken gripo, kasilyas ken banyo ken dadduma pay a pakaseknan.

Inbaga dagiti babbaket ken lallakay nga saan a nalawag kadagiti umili ti panag-sensus wenno “profiling” nga insayangkat dagiti militar agraman ti panangalada iti nagnagan, bilang, tawen, trabaho ken daduma pay a datos kasilpo kadagiti residente ti Dupag. Tapnu nalaka a maawis dagiti umili nga mangited kadagiti impormasyon a kasapulan dagiti militar inkari da nga agited kadagiti proyekto.

Imosyunal nga naiyebkas dagiti kababaihan ti Dupag ti panangkondena da kadagiti pananggundaway ti militar kadagiti babbae. Sigun kenni Elsie, maysa a biyuda ken biktima, iti tengnga ti rabii idi Enero 25, 2012, napan ni Pfc. Domingo a nakainom ti arak sadiay balay na a mangipilpilit a makiturog kanyana. Naistorya pay ni Elsie nga nagarem ni Pfc. Domingo kanyana iti naminano a daras. Kinuna pay Elsie nga bayat nga agar-arem ni Pfc. Domingo kanyana, aw-awisen na isuna nga pirmaan ti papeles a mangdalos iti nagan na gapu ta maysa isuna kadagiti suspek kas suporter wenno kameng ti NPA.

Awan buteng met nga kinundena dagiti kababaihan ken umili iti Dupag iti sangwanan dagiti militar ti dakes nga aramid dagiti kameng ti batalyon a CMO agraman da Pfc. Domingo ken Pfc. Raganan nga nangisangpet iti Dupag Proper kadagiti babbae manipud iti Tabuk Sentro. Sigun iti istorya dagiti umili binartek ken kinaturog dagiti militar dagiti babbae kadagiti balay nga inaramid da a kampo idi rabii ti June 25, 2012. Inyebkas dagiti elders ti protesta da iti kinaawan ti respeto ken panangbastos dagiti militar iti nainsigudan a kultura ti umili ti Dupag.

Awan duadua met nga siningir dagiti babbaket dagiti aramid dagiti militar a nagpapainum iti nasanger nga arak kadagiti menor de edad idi Desyembre 2011, Abril, Mayo ken Hulyo 2012 a nagbunga iti panaggugulo ken panaglalaaw dagiti agtutubo. Kinundena dagiti umili ti panagpapainum ken panagsugsugal dagiti kameng ti 21st IB PA ken CMO a batalyon gapu ta makaited iti dakes nga impluwensiya kadagiti uubbing ken agtutubo.

Saan met a malappedan ti panangiyebkas iti unget na ni Tony Banutan, maysa kadagiti ama dagiti uubbing nga agtawen ti 6 inggana 12 nga binukel, inorganisa ken pinagsapata dagiti militar idi Desyembre 16, 2011. Sigun kenni Tony, awan pammalubos dagiti nagannak a buklen dagiti militar ti grupo dagiti uubbing.

Tinalantan ken natadem nga inpalawag ni Jude Baggo, Secretary General ti CHRA ti dapat nga biyang ti estado a mangrespeto, mangprotekta ken mangitandudo iti karbengan ti umili nangnangruna kadagiti napakabulnerable a sektor kas iti uubbing ken kababaihan. Sigun kanyana, ti problema ket dagiti inistrumento ti estado kas iti militar ti manglablabsing kadagiti kalintegan ken karbengan. Bininsabinsa ni Baggo ti naduma-duma nga linteg ken instrumento nga linabsing dagiti militar kas iti 1987 Philippine Constitution, IPRA, UNDRIP ken CARHRIHL.

Gapu kadagiti nailanad a pasamak, kapadasan ken pananglabsing kadagiti karbengan, inbalikas ni Letty Bulaat, maysa nga elder ken lider iti Dupag ti dawat ti umili nga pumanaw dagiti militar iti ili ken komunidad da. Sigun kadagiti militar a nakakampo iti Dupag saan da pumanaw nu awan ti order a magapu iti mother unit da. Inpalawag ni Hon. Raul Albert, Sangguniang Panglunsod ti Tabuk nga kasapulan nga iderekta ti umili ti Dupag ti surat ken petisyon da a mangpapanaw kadagiti yunit ti militar a nakakampo iti lugar da iti opisina ti batallion ken brigade ti PA AFP. # nordis.net