Ni DONNA RABANG PETA
www.nordis.net

Napudot nga isyu itatta iti rehiyon ti Ilocos ti panagminas. Kinaagpayso na, adda dagiti sumagmamano a politiko ken indibidual ti agiwarwaragawag kadagiti panag-analisa ken kapanunutan da iti panagminas. Nadumaduma, ken agsusupadi ti konsepto ken kapanunutan ngem maymaysa met laeng ti nakaturongan na – panagminas ti tangingi wenno magnetite.

Maysa a diskusyon dagitoy a politiko ket mainaig iti technical wenno scientific a tungtongan. Pagbasaran da no aniaman ti masukisok da nga aggapu kadagiti scientific studies, nakadepende iti source wenno paggapuan iti research da. Manipud kadagitoy a panangadal da, isu ti pangibasaran da no kasano nga usaren da dagiti siyentipiko a panagadal tapno allilawen dagiti umuli ken iturong iti killo manipud iti kinapudno tapno maikkan gundaway ken lehitimo a maited ti waya nga agminas kadagiti baybay ken coastal areas ken tapno mailimed ti pudno a panggep dagitoy.

Kuna dagitoy a politiko ken indibidual, ti magnetite ket makaapekto kano iti panagtubo dagiti niyog ken makaapekto kadagiti corals. Ngem dagitoy ket ubbaw a panagbuya.

Adda dagiti panagsukisok, panangadal ken nadumaduma nga interview nga insayangkat ti Defend Ilocos Against Mining Plunder (Defend Ilocos). Saan nga umanamong ti Defend Ilocos kadagiti basaran dagiti politiko a ti magnetite ket makaapektar kadagiti mulmula ken corals. Ti kinaagapaysona, uray pay kadagiti websites ken internet panagsukisok, nailanad a ti magnetite ket napaneknekan kas micronutrients wenno adda maitulong na kas abuno kadagiti dadduma a mula ken kadagiti mula a masarakan iti paraangan wenno hardin. Napaneknekan met iti maysa a research a ti mula nga agtubo kadagiti addaan magnetite sand ket mas naparpardas nga agtubo, nalangto, ken mabalin pay a panagpatibker iti resistensya dagiti mula iti peste kumpara kadagiti agtubo iti gagangay a daga. Adda pay dagiti natakuatan a makatulong ti magnetite kadagiti agbibiag iti uneg ti baybay wenno marine organism kas napateg a nutrisyon iti panagdakkel ken dadduma pay a biological a pakausaran daytoy.

Maisupadi kadagiti ibagbaga dagitoy a politiko ken ti ubbaw a pammati da, basar kadagiti naisayangkat a panangadal iti kabaybayan ken igid ti coastal areas wenno aplaya, napaneknekan a ti panagminas kadagitoy a lugar ket makadistorbo wenno makasenga iti sensitibo nga ecosystem ken makaited ti negatibo nga epekto nga agresulta iti panagbassit ken panagpukaw dagiti agbibiag iti baybay kas ti flora ken fauna.

Maysa pay a kangrunaan nga ibagbaga dagitoy a politiko a ti magnetite ket saan kano a gagangay a paset ti darat iti baybay ken dagiti magnetite kaduana dagiti lan-ak wenno arinsaed nga agayos aggapu kadagiti akin-ngato a paset kas ti bambantay ket maitamtambak laeng iti baybay isu a kasapulan a maikkat dagitoy ken kasapulan a masukatan iti baro a daga. Iti dayta a diskusyon, wen, agpayso a dagitoy a lan-ak ket agayos nga agturturong iti baybay, daytoy ket mapaspasamak uray pay idi awan ti panagminas, adun a milyon a tawen ti naglabas. Ngem no maipanggep iti panangadal ti kaipapanan ti aglawlaw, uray pay kadagiti nakasagpat iti high school ket maadal da ti makunkuna a “Law of Ecology” wenno kaipapanan ken Paglintegan ti Ekolohiya. Uray pay kadagiti saan a nakasagpat iti eskuelaan ken gagangay a tao ket ammo da no ania ti kainaigan ti tao ken ti aglawlaw na.

Dagiti sumaganad a paglintegan iti ekolohiya kas iti: “Ti amin ket addaan ti kainaigan na iti aniaman a banag,” ken “Nature knows best.” Iti simple nga ekplanasyon, dagiti lan-ak nga aggapu kadagiti kabambantayan, ti magnetite ken dagiti agbibiag iti uneg ken igid ti baybay ket agkakadua da amin ken napateg a banag dagitoy iti intero nga ecosystem. No mapukaw ti maysa kadagitoy ket agturong iti saan a balanse a kondisyon. Gagangay a dagiti lan-ak ket addan a dati kadagiti igid ken uneg ti baybay isu a paset daytoy ti normal a sirkulo ti ekolohiya. No mapukaw dagitoy a napapateg a banag ket kasapulan a milyon a tawen ti aglabas ken milyon a gatad ti magastos tapno maisubli (nu maisubli pay) ti dati a langa ken normal a kondisyon ti ekolohiya.

Nayon na pay, ti maysa a makaapektar ken makadadael iti kabuklan nga ecosystem ket ti epekto ti climate change wenno panagbalbaliw ti klima. Ti climate change kagiddan ti panagminas ket lalo pay a mapakaro ti pannakadadael ti igid ken uneg ti baybay. Kangrunaan na, makaited daytoy ti nakaro a panagreggaay dagiti aplaya, sand dunes ken uray pay dagiti pantalan nga agresulta iti pannakadadael dagiti talon, komunidad iti igid ti baybay, pannakapukaw ti pagbiagan dagiti mangngalap, maapektaran ti paggapuan ti taraon ken mabalin pay a mapukaw dagiti beaches a pagay-ayaman dagiti bisita a naayat nga agpasyar kadagiti igid ti baybay iti panawen ti kalgaw.

Ti kangrunaan a maapektaran iti epekto ti panagminas ket dagiti nakurapay a mangngalap ken agindeg kadagiti coastal areas. Isuda ti direkta nga agsagrap kadagiti iyablat dagiti nadadawel a dalluyon kas maiyarig iti panagminas dagiti dadakkel a kumpanya. Sagrapen da dagiti tsunami kas maiyarig kadagiti transnational mining corporation ken ganggannaet a kumpanya ti panagminas.

Ar-aramaten dagitoy a poliko ti nadumaduma a pangay-ayo kadagiti umili kas iti pangkabiagan wenno employment, kalsada ken dadduma pay ngem napaneknekan met laeng kadagiti adun a pasamak ken pakaistoryaan ti panagminas iti pagilian nga awan ti naited na a panagdur-as iti kabibiag ken pagsaayaatan ti umili. Segun iti datos ti Bantay Kíta, maysa nga institusyon nga agisaysayangkat iti panagsurvey ken mangbambantay kadagiti panagpuonan ken ganansya dagiti korporasyon, manipud iti tawen 2000 inggana 2009, ti laeng average contribution iti kabuklan nga employment rate iti industriya ti panagminas ket 0.376% laeng (intero a Pilipinas). Manipud iti rehiyon kordilyera a nabayagen a maminminas, iti rehiyon ti Bicol inggana kadagiti paset ti Mindanao a nangsangaili kadagiti dadakkel ken ganggannaet a kumpanya ket awan ti makita a panagdur-as nu di ket mismo a dagiti komunidad ti naglak-am kadagiti nakaro nga epekto ti panagminas. Nalawlawag pay ngem iti kalawagan a raya ti init ken napaneknekan dagitoy babaen iti testimonya dagiti mismo a nakapadas ken nakasagrap ti kinadawel dagitoy a panagminas. Iti kastoy a kasasaad dagiti apektado a komunidad ken dagiti trabahador a minero, basar iti survey ken panangadal ti Ibon Foundation, adu dagiti nadumaduma a tignayan iti intero a lubong, saan laeng a ditoy Pilipinas, a kontra kadagiti dadakkel ken ganggannaet a kumpanya ti panagminas.

Iti testimonya ni Manong Tasyo Cabueñas, kameng ti Timek dagiti Mangngalap iti La Union (Timek-LU) kinuna na, “kasano laengen a makalung-aw ken agbiag kami a manggalap? Idi ubingak pay ket nawaya kami nga agay-ayam iti kadaratan ken agaramid kadagiti kastilyong buhangin ngem idi simmangpet dagiti gamrud ken ganggannaet a kumpanya ti panagminas iti magnetite, in-inut a napukawen dagiti arapaap mi ken dagiti pagay-ayaman mi gaputa napadasan mi ti nagalis-alis ti pagyanan a kas pag-ong. Inyakar mi ti komunidad mi idi panawen ti Filmag (1960’s) a nangminas iti lugar mi idi idiay Pilar, Sta. Cruz, Ilocos Sur inggana a nakadanon kami iti Bauang, La Union ngem kasdi met laeng a mininas manen ti Filmag ken Aglo American idi panawen ti 1970’s ti nagalisan mi a lugar, ken inggana itatta a limmakayakon, agtultuloy latta ti pangta iti biag mi gaputa in-inut manen a mapukaw ti komunidad mi gapu ti gandat a panagminas ti magnetite ditoy lugar mi.”

Ubbaw dagiti kapanunotan nga iwarwaragawag ken ipaspasaknap dagiti sumagmamano a pro-mining nga indibidual ken politiko gaputa addaan da iti bukod nga interes kadagitoy a panagminas. Basar iti datos ti Mines and Geosciences Bureau (MGB Region I), adda dagiti sumagmamano a politiko a nakarehistro nga akin-iggem kadagiti kumpanya ti panagminas. # nordis.net