Daranudor ti Ilocandia: Ania ti ibagbaga ti ekomiya?

Ni SHERWIN DE VERA
www.nordis.net

Kanayon nga ibagbaga ti gobierno, iti lokal man wenno iti tukad nasional nga agtultuloy a dumurdur-as ti ekonomia. Tapno suportaran daytoy, ipatpatangatang ken ipabpablaakda ti adu a numero kasilpo ti makunkuna a macro-economics, ti panangipresentar ti kabuklan nga ekonomia basar kadagiti ramen daytoy iti tukad nasional, rehion wenno internasional. Karaman kadagiti numero mainaig ti Gross Domestic Product (GDP) wenno Gross Regional Domestic Product (GRDP) iti tukad rehiyon, employment rate, inflation rate ken dadduma pay.

Ngem no amirisentayo a nasayaat maawatantayo ti pudno a sasaaden ti ekonomia ti pagilian babaen ti maysa a saludsod – “Apay a nabaknang ti Pilipinas ngem agrigrigat ti adu a Pilipino?” Ngarud, napateg a ti panangadal tayo ti ekonomia ket amirisentayo ti kasilpo ti panakabingaybingay ti addaan a rekurso ken mapartuat a produkto, ken ti relasion dagiti kapaset ti produksyon.

Kas pangarigan, kadaytoy laeng nabiit, impablaak ti Philippine Statistics Authority Region 1 a dimmakkel ti 5.8% idi 2017. No kitaen, nababa daytoy kumpara iti 8.4% idi 2016 ken nangatngato laeng bassit iti 5.4% idi 2015. Ngem ti rumbeng nga ikkan atension ket ti agtultuloy a panagbaba ti kontribusion ti tradisional nga aktibidad ti produksion – ti agrikultura, panaganup, panagbakir ken panagkalap. Manipud 1.8% idi 2015, bimmaba daytoy iti 1.3% idi 2016 ken 0.5% laengen idi 2017.

Nakakaskas-ang daytoy para iti maysa a rehiyon a nakasanggir iti agrikultura, kayat na a sawen a bumabbaba ti produktibidad ti kangrunaan a sektor a mangmangted kabiagan iti kaaduan a bilang ti umili ken pakabirokan ti karirigatan a pamilia iti gimong. Napeggad pay daytoy gapu ta daytoy a sektor ti mangisigsigurado ti seguridadtayo iti makan. Ti nababa a produktibidad (kaadu ken balor ti produksion) ti sektor ket posible a mangitunda ti nanginngina a produkto nga agrikultura wenno kinakurang ti suplay.

Apay a mapaspasamak daytoy? Dita a sumrek ti kinapateg ti panangbinsa-binsatayo kasilpo iti bingayan mainaig iti addaan a rekurso ken mapartuat a produkto, ken ti relasion ti produksion.

Ti kangrunaan a rason ket gapu iti monopolio iti panagtagikua ti daga. Numanpay kunaen ti dadduma nga awan met ti dadakkel a hacienda iti rehion, ti nalipit a kadagaan ti Ilocos ket mangparpartuat ti nakaro a krisis iti daga ken pananggundaway iti sektor ti agrikultura. Segun iti 2014 a rekord ti Department of Environment and Natural Resources, adda ti 207,788 ektarya ti mabalin a matalon iti Ilocos-La Union wenno 27% laeng iti kabuklan a kadagaan.

Adu kadagitoy ket kukua, nagatang wenno puersaran a gatgatangen dagiti dadakkel a negosyante ken politiko. Gapu ta awan kontrol dagiti mannalon iti daga, napaspas ti konbersion kadagiti primero a daga nga agrikultural, karamanen dagiti taltalon a mapaspasayakan. Kas pangarigan iti Ilocos Sur, manipud iti 50,255 ektaria idi 2010, nagbalin laengen a 47,699 ektaria ti agrikultural a daga idi 2015.

Iti mismo panagsukisok ti Department of Agriculture, kinuna daytoy a mapukpukawen dagiti primera nga agrikultural a daga ket mapupuersa dagiti mannalon a sukayen dagiti marginal lands a nababa ti produktibidad ken nagastos gapu ta agkasapulan iti adu nga abono ken dadduma pay.

Iti panagdaliasat mismo ti Manila North Road iti Ilocos, makita ti dakkel a paset dagiti dati a taltalon nga agbalbalinen wenno maus-usaren a residensial, komersial wenno industrial. Maysa a ladawan daytoy ti pasamak iti nalawa a kataltalonan iti Siudad ti Candon a nagbalinen itatta a subdibision. Kasta met dagiti mano a kataltalonan a dinalapus ti diversion road ti siudad.

Nayon a ti kinaawan wenno kurang a suporta ti gobierno iti sektor ti agrikultura ken panagkalap, agtultuloy ti panagbaba ti produktibidad gaputa saan a makaannatup dagiti mannalontayo iti baro a teknolohiya ken ngumatngato a gastos. Adu met dagiti agbaliwen ti mula, manipud kadagiti tradisional a cash crop gapu iti nababa a presio ken pannakalugi nga gapu iti nasaknap nga importasion ti produkto nga agrikultural kas ti bawang, sibuyas ken dadduma pay.

Manangallilaw pay ti maiparparang nga istatistika ta saan a nakalanad nga adu kadagiti adda iti sektor ti serbisio ket kadawyan met laeng a mannalon wenno mangngalap. Kas pangarigan, iti sumagmamano a komunidad ti mangangalap idiay Agoo ken Bauang, adu kadagiti mangngalap a mapmapan iti konstruksyon iti panawen a narigat ti agkalap. Kasta met nga agpasada ti tricycle dagiti mannalon bayat ti panagurayda iti panagapit ti immulada. # nordis.net

Share

Leave a Reply