Ti mani ken ti dangadang dagiti mannalon ti Ilocos Sur (4/4)

Ni SHERWIN DE VERA
www.nordis.net

MAUDI A PASET
Click here for the first part
Click here for second part
Click here for third part

Iti panangiserra ni Antonino Pugyao iti tinaray ti tungtongan, kinunana a dakkel a balligi dagiti mannalon ti tungtongan. Impaganetgetna a dagiti nagun-odda a balligi ket resulta ti nairut a panagkaykaysa ken kinasaganada nga agtignay. Ngem impalagipna nga umuna pay laeng nga addang ti nagun-odda.

Para iti lider ti Stop Exploitation, adu pay ti parikut a sarangeten dagiti mannalon kas ti pananggun-od ti pudno a reporma ti daga ken panangpunas kadagiti patakaran ken programa ti gobyerno a pabor kadagiti ganganaet ken negosyante iti sektor ti agrikultura.

Napateg a produkto

Ti mani ket maika-13 a kapapatgan a maimulmula a makan iti lubong, kuna ti Food and Agriculture Organization (FAO). Agarup 50% ket maar-aramat a naata a material para iti lana, 37% iti nasasam-it a makan, ken 12% para bin-i. Iti report ti Bureau of Plant Industry ti Department of Agriculture (DA) para iti FAO, kinuna ti ahensya a ti mani ket mabigbig a maikadua a kapapatgan a makan a bukel (legume) iti pagilian.

Ti United States ti kangrunaan nga exporter ti mani ngem maikatlo a kadakkelan nga agparpartuat iti produkto, sumaruno ditoy ti China ken India, segun iti USDA Foreign Agriculture website. Dumanon a 29 milyon metriko tonelada (mt) ti abereyds a tinawen a maap-apit a mani iti sangalubongan.

Idi 2016, inreport ti Philippine Statistis Authority a 23,522 ektarya ti naaramat para iti panagmula iti produkto. Manipud ditoy, nagapit ti pagilian ti 27,921 mt nga agbalor ti P1.092 bilyon. Iti daytoy a produksyon, 40.15% ti napartuat manipud iti Region 1, ti kangrunaan a rehiyon a paggapgapuan ti mani iti Pilipinas.

Idi 2015, dumanon a 70,000 a tonelada ti mani ti konsumo dagiti Pilipino ken 50,000 a naukisan a mani ti ang-angkaten ti pagilian iti tinawen, basar iti Institute of Plant Breeding ti UP Los Banos.

Ti probinsya ti Ilocos Sur ket maikalima iti kabuklan nga apit iti nasao a tawen. Napartuat dagiti mannalon ti probinsya ti 1669 mt, bayat a maikadua met ti La Union (2742 mt), maika-6 ti Ilocos Norte (1442 mt) ken kangatuan ti Pangasinan (5357 mt).

Globalisasyon ti rason

Idi 2016, iti met laeng dayalogo kasilpo iti mani, impalawag ni Zaldy Alfiler a ti rason ti panagsuek ti presyo dagiti produkto nga agrikultura ket “gapu iti panangilukat ti Pilipinas iti lokal a tagilakuan” kadagiti produkto ti sabali a pagilian. Kinunana nga adayo nga atiwen ti produkto manipud iti ballasiw-taaw dagiti lokal a produkto ta addaan dagitoy ti paglintegan kas ti US, China, Vietnam a mangmangted ti proteksyon ken subsidyo kadagiti produktoda kas ti mani.

Kuna ti DA a numanpay agtultuloy ti panagngato ti maap-apit a mani, agtultuloy met ti nangato a pagkasapulan ti nasao a produkto. Iti kapada a tawen, nasurok 72% ti nainotar nga import dependency ratio, wenno ti kadakkel ti ang-angkaten ti pagilian a produkto para iti lokal a pagkasapulan. Iti agdama, 80% iti import ket aggapu iti China.

Iti US, addan naputar a linteg para iti suporta ti presyo dagiti produkto nga agrikultura idi 2002. Bayadan ti USDA dagiti prodyuser ti mani tunggal bumaba ti presyo iti naikeddeng a presyo (reference price). Bayat a no saanda a mabayadan ti inutangda tapno mapartuat ti naikeddeng a bolyum ti mani, mabalinda nga ited daytoy iti gobyerno tapno maisubli ti kabuklan a gastosda.

Malaksid met iti subsidyo para iti produksyon iti Vietnam ken China, inikkanda pay ti talmeg ti panangpartuat ti nalaka a ganagan ken bin-i. Manipud 1990, naaramid ti Vietnam a pangatuen ti 50% ti produktibidad bayat a lumaklaka ti gastos iti panagmula ti mani. Ti met China ket nangrugi idi 1980’s iti panangipakat ti “assistance package” kadagiti mannalon ti mani.

Palso a teknolohiya?

Iti benneg ti Pilipinas, adda dagiti panagsukisok ken teknolohiya para iti produkto iti naglabas a dekada. Ngem kuna ti STOP Exploitation a dagitoy nga addang ket saan wenno addaan minimal a tulong iti parikut dagiti mannalon ti mani. Palawag ni Alfiler a malaksid a nangina, mano kadagitoy ket saan met a nangipaay iti impablaakda a resulta.

Insayangkat dagiti siyentista ti Don Mariano Marcos Memorial State University ti panagadal iti umannatup a klase ti mani iti rehiyon idi Nobiembre 2006-Marso 2006. Naiyaramid daytoy iti Bacnotan, La Union ken Dingras, Ilocos Norte. Nagresulta daytoy iti pannakabigbig ti dua a klase (ti CV Pn 02-0132 ken CV Pn 02-073) a “location-specific “ nga addaan nangato nga apit, ken natibker laban iti insekto ken sakit. Dagitoy a galad ti bin-i ti nagbasaran ti National Seed Industry Council nga irekomenda daytoy para iti rehiyon. Namnamaen a mangted ti dua a bin-i iti apit a 4.22-4.85 tonelada/ektarya.

Idi 2009, naipaayan ti P8 milyon ti Philippine Council for Agriculture, Forestry and Natural Resources Research and Development. Kasta met nga inpaay ti DA ti teknolohiya kasilpo ti panangusar ti certified large-seed varieties, kas ti mani nga Asha ken Namnama idi 2015. Panggep dagitoy a dumur-as ti produksyon iti Region 2 babaen ti panangpalawa iti mamulaan a lugar ken maipangato ti apit iti 2-3 tonelada/ektarya.

Iti laksid dagitoy a gandat ken panagsukisok, agtaltalinaed iti agdama a 1.52 tonelada/ektarya ti maap-apit iti Region 1 bayat a 1.23 tonelada/ektarya iti Cagayan Valley.

Pudno a Reporma ti Daga

“No ikumparatayo ti sasaaden ti mannalon ti Vietnam ken China kadagiti mannalontayo, ken dagiti maipatpatungpal a programa, kalatakan a pagdumaan ti kinaawan ti bukod a daga dagiti mannalon ken naan-anay a suporta iti agrikultura,” kinuna ni Alfiler.

Innayonna a kadagiti nasao a pagilian, naregta ti panangpadur-as ti agrikultura ken addaan dakkel a maaw-awat a tulong dagiti mannalon gapu iti naglabas a reporma nga agraryo a naipatungpal.

Naiwayat ti reporma iti daga, partikular ti pannakaipaay ti daga a masukay nga awanan abang, libre a serbisyo a padanum ken subsidyo iti dua a pagilian kalpasan iti panagballigi ti nailian demokratiko a rebolusyon. Ti nakuna a panagbaringkuas ti umili ket indauluan ti Partido Komunista iti dua a pagilian.

Kinunana a dakkel a paset ti pastrek ti mannalon manipud iti produktoda ket mapmapan pay laeng iti abang ken ti kapital ket nakasangir iti utang.

“Daytoy ti rason no apay nga uray ania ti ipakat ti gobyerno a program ken proyekto, kas koma ti One Town, One Product (OTOP) ken dagiti mait-ited iti kooperatiba, saan latta a makalung-aw dagiti mannalon iti kinarigat ken pananggundaway,” palawagna.

Ngem segun kenkuana, saan laeng a panangipaay ti masukay a daga ti linaon ti pudno a reporma iti daga. Karaman ditoy ti panangipaay ti tulong ken gundaway kadagiti mannalon a mangaramat ti kababaruan a teknolohiya ken ramit iti produksyon, karaman ti kapital. # nordis.net

Share

Leave a Reply