Gapu iti Harabas, tulong kiddaw ti mannalon

Ni SHERWIN DE VERA
www.nordis.net

LINGAYEN, Pangasinan – Nagprotesta dagiti mannalon iti Bayambang, Pangasinan tapno idatag dagiti kiddawda iti lokal a gobierno kasilpo ti didigra nga inpaay ti panagatake ti armyworms wenno ‘Harabas’ iti lokalidad.

Ti nasao a tignay a napasamak idi Abril 16 iti mismo sangoanan ti munisipyo ket nagresulta ti maysa a dyalogo iti baet dagiti apektado a mannalon ken dagiti opisyal ti lokal a gobierno iti tukad munisipyo ken probinysa. Indauloan ti Nagkakaisang Magsasaka at Mangingisda sa Mangabul (Namnama) at Ulopan na Umbaley ed Camp Gregg Military Reservation (Ulopan), lokal a tsapter ti Kilusang Magbubukid ng Pilipinas ti nasao a panagtignay.

“Rinibribu a mannalon ti sibuyas ti apektado iti intero a Pangasinan gapu iti panagatake ti Harabas. Adu kanyami ti awan ti nagmaayan ti halos uppat a bulan a nagbanbanugan ken tinartaripatomi a sibuyas,” kuna ni Roberto Fernandez ti Namnama iti Filipino.

Uppat ti kangrunaan a kiddaw dagiti mannalon: (1) panangwasiwas dagiti utang dagiti apketado a mannalon, (2) saan a panagbayad ti abbang iti daga para kadagiti awan ti naapitna, nu 20% agpangato ti naapektaran ket saan nga agabayad ti abbang ittata a panag-apit, ket nu 50% agpangato saan nga agbayad ti abbang itatta ken intun sumaruno a panag-apit, (3) subsidiyo para iti pangkabiagan kas iti libre a ramit para iti panagtalon , ken (4) direkta nga ipaay ti calamity fund kadagiti apektado a mannalon.

State of Calamity

Maipalagip a maysa ti Bayambang kadagiti nakaro a naapektaran ti inpestasyon ti Harabas. Segun kadagiti report, 867.46 iti 1,480 ektarya iti 40 a komunidad a namulaan ti sibuyas ket nadadael gapu iti igges. Kakaroan a naapektaran dagiti barangay ti Manambong Parte, Manambong Sur, Amancosiling ken Buayen.

Ti probinsya ti kangrunaan a mangpatpatanor ti sibuyas, bayat a ti Bayambang ti kadakkelan ti apit iti Region 1. Idi 2015, dumanon nga apagkatlo ti kabuklan nga apit iti rehiyon ket naggapu iti munisipyo. Kaaduan ti mula ditoy ket ti nalabbaga a sibuyas. Kadawyan nga agapit ti 15 a tonelada iti tunggal ektarya, ditoy kababaanen ti 12 tonelada iti tunggal ektarya.

Idi Marso, nagdeklara ti munisipyo ti State of Calamity gapu ti nakaro nga epekto ti Harabas.

Sakbay daytoy, nagdeklara ti kaaruba daytoy nga ili ti Bautista ti kapada a kasasaad idi Pebrero 12. Apektado ti 91% iti 300 ektarya a talon a namulaan ti sibuyas. Apektado ti 11 a barangay iti peste – Artacho, Diaz, Pogo, Poblacion East, Palisoc, Poponto, Baluyot, Ketegan, Cabuaan, Vacante ken Villanueva. Mapatta-patta a dumanon ti P74.5 milyon ti gated ti nadadael a produkto iti munisipyo.

Malaksid iti dua, apektado pay ti 90 ektarya iti munispyo ti Alcala ken 29 ektarya iti Malasiqui.

Dua a Dyalogo

Simmango kadagiti mannalon ni Mayor Cesar Quimbao ti nasao a munisipyo ken opisyal ti probinsya nga indauloan ni Atty. Nimrod Camba, administrador ti probinsya.

Immuna a nakasango dagiti mannalon ti mayor a nakipagkaykaysa a mangilatang ti P6.0 milyon para iti panangalay-ay kadagiti apektado a mannalon. Malaksid pay daytoy iti kiddaw dagiti mannalon a farm inputs iti probinsya ken Department of Agriculture (DA) Region 1.

“Ti kunami a ket bassit ti P6.0 milyon nga inlatangda manipud ti calamity fund, rumbeng lang a nayunanda daytoy, saan lang nga farm inputs ti masapolmi iti agdama, adun dagiti mabisbisin isunga makan koma ti maysa nga dagus nga ipaayda,” kuna ni Fernandez.

Dinillaw pay ti grupo ti bilang dagiti apektado a mannalon iti pasamak nga adda iti listaan ti Municipal Agriculture Office.

“Dumanon laeng ti 107 ti adda ti listaanda, bassit daytoy, rinibu a mannalon ti nadidigra ditoy pay lang Bayambang. Saan pay nairaman ditoy dagiti mangmangged-talon ken makitaltalon, ken dagiti apektado ti Bautista ken Alcala,” palawag ti lider ti Namnama.

Nakipagkaykaysa dagiti opisyal ti munisipyo a mangisubmitar ti listaan ti Namnama ken Ulopan kadagiti kamengda a naapektaran tapno mairaman kadagiti maipaayan ti tulong.

Kalpasan ti tungtongan, nagdiretso dagiti mannalon iti Pangasinan Training Center. Kinasangoda ni Camba kenni Dalisay Moya ti Officer-in-Charge ti Provincial Agriculture Office. Inbingay ken nagkari dagiti nasao nga opisyal ti kapitolyo dagiti mabalinda nga ipaay a tulong kas iti farm inputs ken proyekto a pangkabiagan.

“Rumbeng lang nga ipaayda ti amin a tulong gaputa  kwarta ti umili ti iggemda a pondo, naggapu daytoy iti buwis ti umili,” kuna ni Fernandez.

Palso a Rekomendasyon

Inistorya ni Fernandez nga immay dagiti teknisyan manipud ti DA ngem awan met ti subtansyal a tulong nga impaayda. Nakanayon pay ketdi ti gastos ti mannalon ti nangina a pestisidyo nga inrekomendada.

“Adu ti nailumlom ti utang a mannalon gapu ti panangaramatda ti inbiga dagiti taga-DA a pag-pagispray nga awan met ti epekto na,” kunana.

Segun kenkuana, ti pestisidyo nga Exalt ti inrekomenda ti DA ket agatad ti P1,500 ti 250ml, uppat ti mausar para iti maysa nga ektarya. Numanpay nangina, awan nagmaayan ti agas, saan daytoy a rinikna dagiti Harabas.

Kuna dagiti panagsukisok nga addan dagiti lugar a nakapagadaptaren ti Harabas kadagiti puli ti mula a genetically modified tapno maadaan ti sabidong kontra kadagiti pest akas iti Bt Corn. Nayon pay nga addaan daytoy ti resitensya ti saan a nababbaba ngem 30 nga ramen ti pestisidyo basar Iti 2012 Arthropod Resistance Data Base.

Nakasangir ti Utang

Gaputa nangrugi pay ti inpestasyon idi Pebrero, awan pulos ti naapit dagiti mannalon. Kadakkelan a parikutda ti agdama ti pangalan ti pagbiag ken agtultuloy a panakalumlom ti utang.

“Utang ngamin ti naggapuan dagiti inaramatmi para iti produksyon, kaaduan ditoy ket nakaala iti lending, bangko ken komersyante,” leddaang ni Fernandez.

Kunana a nayon a mangpadpadagsen kanyada ti pananglipit dagiti nakautanganda a bangko, lending, komersyante ken dagiti pakaitaltalonanda.

“Rumbeng nga addan koma ti panakibiangen ti lokal a gobierno, alallukuyenmi isuda nga makipagkaykaysa ti kiddawmi a panakawaswas ti utangmi ken saan a panagbayad ti abbang ti daga itatta a tawen, agaramidda ti resolusyon wenno anyaman a kasapulan tapno pasingkedan ken maipatungpal daytoy a kiddawmi,” kuna ti lider-mannalon.

Naranggas a Peste

Idi 2010, napasamak ti nasaknap ken nakaro nga atake ti Harabas iti naduma-duma a mula a nateng nga addaan kalawa a 20,429 ektarya iti Pangasinan, Bataan, Cavite, Batangas, Albay, Masbate ken Zamboanga del Norte segun ti pest advisory ti Bureau of Plant Industry kasilpo ti kabaroan nga atake.

Idi napan a tawen, innem a barangay ti Bayambang ken Alcala ti inarak manen ti Harabas. Bayat a dumanon nga 80% ti sibuyas iti Bayambang ket dinadael met lang ti nasao a peste.

Ti igges ket agbalin a kulibangbang nu mataengan. Kabaelan daytoy ti agitlog ti 800-1000 nga itlog. Agbalin a narawet nga igges dagitoy nu agpessa nga agkabaelan a mangibus ti maysa nga ektarya a kapagayan iti 24 nga oras kuna ti DA. Kadawyan nga umadu daytoy bayat ti panagkakalgaw wenno atiddog a panawen ti tikag.

Basar ti report ti National Disaster Risk Reduction and Management Council, nangrugi pay ti inpestasyon idi Disiembre 2017 iti Bautista. Bayat a namonitor met daytoy a pasamak ti BPI manipud Enero 5-29 ngem nangiruar laeng ni Geoge Culaste, OIC-Director ti ahensya ti palagip para iti panagsagan ti posible nga inpestasyon idi Pebrero 5. # nordis.net

Share

Leave a Reply