Daranudor Ti Ilocandia: Siasinno ti agbenbenepisyo iti tabako?

Ni SHERWIN DE VERA
www.nordis.net

UMUNA A PASET

Ti tabako, kas maimulmula ken kas sibubukel nga industriya ket addaan ti napateg nga kaipapanan iti pakaistoryaan, ekonomiya ken politika ti Ilocos. Ngem sino kadi ti pudno nga agnumnumar iti daytoy nga industriya – manipud iti panangpatanor ti tabako, iti linakoan ti bulong ken sigarilyo, ken iti panagbuwis?

Dandanni manen aggibus ti tiempo ti panagtatabako. Kadawyan nga iti kastoy a panawen a mangyegantayo tayo dagiti rakurak ti opisyales ti lokal a gobyerno (LGU) ken National Tobacco Administration (NTA) ti ‘panangipategda’ ken programa para iti mannalon ti tabako.

Ngem iti maysa a panagsukisok dagiti ekonomista a kaaduan dagiti pagilian iti Abagatan a Daya nga Asia ket kadawyan nga irasonda ti panangpadur-as ti ekonomiya tapno ikalintegan ti panangkanunongda ti panagpuonan iti ken panangitandudo ti industriya ti tabako. Numanpay nabayagen a napaneknekan nga awan ti kinapudno daytoy a pagrarason ti gobierno (Barraclough and Morrow, 2010).

Segun ti rekord ti NTA, adda 34,465 a mannalon ti tabako iti pagilian idi 2017, 65% ket masarakan iti Region 1. Dakkel ti bilang ti nakasangir ditoy no iraman dagiti kameng ti pamilya ti tunggal mannalon. Daytoy ti kangrunaan a gapu no apay a kadawayan a dakamaten dagiti politiko kadagiti rakurak ken pablaak a ti panggep dagiti singasingda a linteg ket ti “pagsayaatan”dagiti mannalon.

Kas pagarigan, ibagbaga dagiti nangisingasing iti House Bill 4144 ket addaan panggep a “protektaran ti pagsayaatan” dagiti mannalon ti tabako. Panggep ti house bill nga isubli ti panagbuwis ti sigarilyo manipud ti unitary agturong iti two-tiered a sistema. Kunada nga iruangan daytoy ti pannakalako uray dagiti nababa ti kalidadna a tabako ken manayunan ti bingay dagiti agmulmula ti tabako kas nailanad ti Republic Act 7171 ken 8240 (Business Mirror, 2017).

Awanen ti nalatlatak pay nga ehemplo iti kastoy nga aramid nu saan a ti dua a linteg maianaig ti bingay ti lokal a gobierno manipud ti excise tax ti tabako nga awan kinapudno daytoy. Balligi a naala dagiti akingakat ti linteg ti suporta dagiti mannalon gapu iti panangpalatakda a ‘makatulong’ ti mannalon ti RA 7171 ken 8240. Dakkel ti duron ti kiddaw ti mannalon iti pannakaprubar dagitoy a linteg, laksid pay ti bileg ken impluwensya iti kongreso kadagiti nangisingasing iti daytoy.

Nailanad ti Section 2 ti RA 7171 a maaramat daytoy tapno “itandudo ti bukod a kabaelan dagiti mannalon ti tabako.” Bayat a mausar met tapno pasayaaten ti produkto nga agrikultural, maikkan ti alternatibo a pangkabiagan ken ingato ti pastrek ti mannalon ti panggep a nakakabil iti Section 8 ti RA 8240. Isunga ti kangrunaan a pagrukudan nu pudpudno a nagserbi daytoy para kadagiti mannalon ket nu nagun-od daytoy a panggep.

Dumanon ti 20-40% ti kabuklan a pondo dagiti LGU ti agtataud manipud ti bingayda iti tobacco excise tax. Manipud 2015 inggana 2017, nasurok P37.8 bilyon ti pakadagupan ti naawat a bingay ti Abra, Ilocos Norte, Ilocos Sur ken La Union. Ngem iti laksid iti binilyon-bilyon a pondo, awan ti subtansyal a pakakitaan a ti pananggun-od kadagiti intuding a panggep ti dua a linteg.

Kalpasan ti nasurok dua dekada a pannakaipatungpal dagitoy, agtaltalinaed a kadakkelan a bilang dagiti mannalon ti tabako ket nakasangir iti pautang. Kuna ti Solidarity of Peasants Against Exploitation (Stop Exploitation) a nasurok 60% ket nautang ti araramatenda a pagpuunan tunggal panagmumula ti tabako. Nainotar met ti NTA idi 2016 nga agarup 30% wenno 8,025 manipud ti kabukalan nga agmulmula ti tabako iti Region 1 ket nakapauneg iti contract growing kadagiti dadakkel a trading centers. Pakairaman daytoy ti Philip Morris Fortune Tobacco, Universal Leaf Philippines, Inc., Trans Manila Inc., ken Continental Leaf Tobacco Philippines, Inc.

Iti laksid ti agarup P4 bilyon a tinawen-tawen a maipaay koma a proyekto a pangkabiagan kadagiti mannalon ti tabako, agtaltalinaed a nakurapay ken 20% kanyada ket nakapauneg ti Pantawid Pamilyang Pilipino Program, ti programa para iti cash transfer kadagiti maibilang a karirigatan nga umili (Action for Economic Reforms, 2017).

Naglandekan ti pupolitiko dagiti nainkalintegan nga arungaing ti mannalon ti tabako tapno mapabanglo dagiti gakat a linteg a mangipaay ti pondo para kadagiti agturturay ti burukrasya ken warlords.

Pammaneknek ditoy dagiti napnoan anomalya a panangaramat ti pondo. Kas pangarigan ket ti naduktalan ti Comission on Audit nga iregularidad iti panangastos ti RA 7171 iti Ilocos Sur idi tawen 2006, 2007, 2012 ken 2013; ken idi Abra idi 2012 (Aloria, 2017). Agdama met itatta a maimimbestigar ni Gov. Imee Marcos ti Ilocos Norte iti kapada a rason.

Isu iti esensya, ti dua a linteg ket nagserbi para iti bukod nga interes dagiti opisyal ti gobyerno, aglalo dagiti sidadaanen a dinastiya iti rehiyon. Itatta, daytoy a pondo ket maysa kadagiti kapapategan nga arsenal dagiti politiko ken dinastiya tapno pagtaginayunen ti turay ken bilegda # nordis.net

Share

Leave a Reply