Didigra manipud ti todo, moratoryum kiddaw ti mannalon

Ni SHERWI DE VERA
www.nordis.net

CANDON CITY, Ilocos Sur — Kadawyan a maragsakan ti mannalon nu sumangbay ti todo. Para iti lugar a nakirang iti danum kas ti Ilocos Sur, pagyamanan dagiti agmulmula ti dam-eg nga ipaay daytoy. Ngem sabali ti narikna dagiti mannalon iti Narvacan, Sta. Maria ken Burgos iti bigla a panagbukbok ti todo idi malem ti Pebrero 27.

“Awan ti maaramidanmi nu saan a ti agkararag a sapay koma ket adda koma ti makalasat kadagiti mulami a tabako,” kuna ni Ryan Reyes, taga-Bangbangar, Burgos. Isuna ket nakapauneg ti contract growing ti Philip Morris Fortune Tobacco Corporation (PMFTC).

Iti maysa ektarya a minulaanna, nasurok 2000 a puon ti nadadael iti nasurok dua oras a panagtinnag ti todo.

“Dagiti nabati a mabalin pay magattud ken uray dagiti nakalasat a mulami ket siguradon nga agbalin a reject,” panagleddaang ni Reyes.

Ngem kunana a nagasat pay isuna kumpara kadagiti dadumma a kabarangayan na nga awanen pulos ti apitenda.

Gapu iti pasamak, kiniddaw ti Solidarity of Peasants Against Exploitation (Stop Exploitation) ti moratorium wenno temporaryo a pannakaipasardeng iti panagbayad ti utang dagiti mannalon a nadadaelan ti mula a tabako.

“Kaaduan kanyami ket nakapauneg iti contract growing isunga iti daytoy a pasamak, kangrunaan a kalikagom ti organisasyon ti moratoryum iti panagbayad ti utang ken abang iti daga,” kuna ni Zaldy Alfiler, pangkabuklan a sekretaryo ti Stop Exploitation.

Ngem innayon ni Alfiler a nu malpas nga isayangkat ti grupoda ti panaginspeksyon ti kasaknap ken karo ti pasamak, ket matakuatan a nakaro ti dadael ken ipaayna a pannakalugi, iluklukatda ti panangkiddaw ti panakawaswas dagiti nasao a bayadan ti mannalon.

“Masapol ti mapangeddeng nga panakibiang dagiti opisyal iti lokal a gobyerno tapno maisigurado a saan malipit dagiti mannalon iti panagsingir dagiti nakautanganken kadagiti pakitaltalunanda,” kinunana.

Dinawat pay ti lider-mannalon kadagiti maseknan nga opisyal ken ahensya ti “nayon a pangalay-ay” kas ti tulong-pinansyal ken alternatibo a pangkabiagan para kadagiti awan pulos ti pangalaanda ti pagbiag gapu iti pasamak.

Nabuntog a Panagresponde.

Para iti grupo ni Alfiler, nabuntog ken agkurang ti panagresponde ti NTA ken dagiti lokal a gobyerno iti pasamak. Kinunana a gapu iti pasamak, nakita nga “awan ti nakasagana a plano dagiti maseknan para iti dagus ken umannatup a panagresponde kadagiti kastoy a pasamak.”

“Nagdakkelan ti pondo ti ahensya ken LGU ngem awan iti planoda nu kasano a makaipaay ti emergency relief assistance. Magna pay ti nakarikrikot a proseso ti burukrasya, imbes koma a dagusen a maikkankami ti tulong,” kuna ni Alfiler.

Iti panakipatang kenni Reyes, nakunana nga awan pay ti immay a kameng ti NTA iti barangayda. Kastamet nga saan pay a nangisayangkat ti lokal a gobyernoda ti anyaman nga addang.

“Nangala dagiti opisyal ti barangay ti ladawan dagiti nadadael a tabako ket kunada nga mapanda makipatang idiay munisipyo para iti tulong. Ngem iti kabuklan, dakami a nadidigra met laengen ti mangiririingin kadagiti maseknan nga agkutidan ta agkasapulan kami ti tulong,” palawag na.

Basar iti inpablaak ti National Tobacco Administration (NTA) Candon Branch iti Facebookda, naiyaramid ti ahensya ti inspeksyon kadagiti naapektaran iti pasamak iti Brgy. Ampuagan, Silag, Gusing, Butir ken Baballasioan iti Sta. Maria, ken kadagiti barangay ti Burgos a Manaboc, Dayanki, Subadi ken Cadacad.

Iti panakitungtong kenni NTA Candon Branch Manager Estrella De Peralta, kinunana a malaksid ti dua a munisipyo nga immunan a nadakamat, naapektaran pay ti Narvacan. Kuna ti mangimatmaton ti opisina nga awan pay ti usto a naalada a kalawa ken ti balor ti nadadael a mula.

Idi Marso 5, indauloan ni De Peralta ti inspeksyon kadagiti nadadael ken panakisango kadagiti naapektaran a mannalon a benepisyaryo ti Tobacco Contract Growing System (TCGS). Inpalawag na nga iti agdama ti nasango pay laeng ti NTA a pasyaren ken konsultaen ket dagiti adda iti nasao a programa.

“Madama pay lang nga agliklikaw dagiti technician, iti inisyal a sangsangoenmi pay ket dagiti proyektomi ta madama met ti pribado a sektor nga agliklikkaw (kadagiti mannalonda),” kuna ni De Peralta, “ngem adda dagiti maysa nga ektarya ti minulaanda ket nadadael amin,” nayonna.

Maladingitan met ti STOP Exploitation ti kinuna ti ahensya a panangiprayoridad kadagiti adda ti TCGS. Kuna ni Alfiler a kas ahensya a nadutukan a mangkita ti pagsayaatan dagiti mannalon ti tabako, nakapaunegman wenno saan iti contract growing koma ket dagus a matameng.

“Rumbeng koma a nangaramid ti addang ti ahensya nga amin ket napaspas a masango, padapada ken sapasap koma a maikkan ti tulong dagiti apektado,” kuna ti lider ti Stop Exploitation.

Awan ti tulong, agtalinaed ti utang

“Iti agdama talaga nga awan pay (ti maited a tulong). Isubmitar ken irekomendami iti central office ti amin a report, certification ken photo ta idamagda ti Commission on Audit nu anya ti mabalinmi nga aramiden,” kuna ni De Peralta.

Kunana a kumpara kadagiti kompanya a nangipaay ti contract growing, ti NTA ket sigud nga awan ti makunkuna a condonation wenno pannakawaswas ti utang.

“Restructuring lang gamin ti allowed kanyami idi ngem bareng itatta bareng mailakadda, aramidenda ti amin a kabaelanda tapno adda ti maitulongmi kadagitoy a mannalon ti tabako,” palawagna. Ti restructuring ket maysa a proseso nu sadinno ket mabaliwan ti panawen ti panagbayad wenno interes ti utang.

Inistorya met ni Reyes a nagpatulod ti PMFTC iti technician idi Pebrero 28. Ngem ti nakunada laeng ket ti darepdep a “sapay koma ket saan a maperdi.” Kastamet a inpalagip dagiti nasao nga ahente ti kompanya a ti utangda ket agtalinaed nga utang numanpay maibaban ti bolyum ti naikeddeng a matulod iti bodega ti kompanya.

Kuna ni Alfiler a plano ti Stop Exploitation a dagus a maipagna ti negosasyon kasilpo kadagiti utang babaen ti panakisango kadagiti trading centers karaman ti NTA ken dagiti lokal a gobyerno.

Saan nga awaten ti PCIC

Basar ti kaamoanna, kuna ni Reyes a dagiti adda iti TCGS ti NTA ket addaan ti insurance. Ngem kuna ti ahensya a saan a maaramat dagiti mannalon ti nasao a benepisyo.

“Saan ngamin nga awawaten ti Philippine Crop Insurance Corporation (PCIC) daytoy, kasi mas diay pugon a mauram kasdiay laeng ngem dagitoy kastoy ket saanda a kobkoberan,” palawag ni De Peralta.

Idi Abril 2 ti napan a tawen, naiyaramid ti dyalogo ti baet ti STOP Exploitation ken NTA. Nairuar ditoy ti isyu kasilpo ti regulasyon ti PCIC a saan a pannkairaman ti panakadadael ti mula a tabako gapu iti todo.

Inkari ni NTA administrator Robert Seares iti nasao a dyalogo a kapatangda ti PCIC tapno maipalawag ti sasaaden dagiti mannalon ti tabako tapno mairaman iti masakupan ti insurance.

Pondo manipud RA 7171

Para kenni Reyes, tartarigagayenda a mannalon a mangipaay ti lokal a gobyerno ti tulong. Innayon na a “nu mabalbalin ket cash nga uray 50,000-100,000 tunggal farmers.”

“Dakkel met ti pondo ti 7171 (Republic Act 7171) ditoy ayanmi ngem awan met ti programa ti munisipyo manipud ti pondo mas daydiay saggaysa nga abono lang met ngem kadagitoy lang daydiay. Adda ti ibagbagada idi nga P15,000 nga production assitance ngem awan pay met ti naaawawatmi,” palawag ni Reyes.

Kuna ni De Peralta a panggepna nga iyuman kadagiti lokal a gobyerno ti pasamak ta patienna a dagitoy ti mabalin a dagus a tumulong babaen ti pondo ti RA 7171.

Annamongan ti Stop Exploitation daytoy a plano ti NTA.

“Usto laeng a kas ahensya a natudingan a mangkita ti pagsayaatanmi a mannalon, isudan ti mangiasidegken kadagiti maseknan nga opisyal nu kasano a matulunganda dakami babaen ti bingay dagiti LGU iti excise tax,” kuna ni Alfiler.

Basar iti Memorandum No. 76 ti Department of Budget and Management, nakaawat ti Burgos ti P519.09 milyon, ti Sta.Maria ti P416.20 milyon ken ti Narvacan ti P360.93 milyon a bingay babaen ti RA 7171 manipud ti 2014 ken 2015 a koleksyon ti excise tax. # nordis.net

Share

Leave a Reply