Pangatoen ti apit babaen iti system of rice intensification

Ni NADET DOLIPAS ken MATTET BASIA/MRDC

Segun kadagiti eksperto, dumanonen iti nasurok 2,000 a tawen ti panagtalon iti Kordilyera. Naisangsangayan dagiti naagdan-agdan a talon wenno rice terraces ti Kordilyera gapu ta awan pulos ti pakakitaan iti kolonyal a panagsakop iti Pilipinas, kinunada pay. Kayat na a sawen a nainsigudan pay lang ti wagas ti panagtalon iti rehiyon.

No kasano kabayag ti pannakaaramid dagiti naagdan-agdan a taltalon, kasta met ti kabayag ti panagraira dagiti pamay-an iti panagtalon ken kultura a nakapaunegan daytoy. Idi umuna a panawen, umanay dagiti produkto ti talon a pangkonsumo dagiti umili ngem bimmaban ti maap-apit iti panaglabas dagiti tawen.

Gapu ditoy, taktakuaten dagiti mannalon ti alternatibo a wagas ti panagtalon a nalaka, saan a makadadael iti aglawlaw ken salun-at ken nakabatay iti kasapulan ti umili ken mangitandudo iti karbengan ti mannalon.

System of Rice Intensification

Ti System of Rice Intensification (SRI) ket kontribusyon dagiti mannalon ti Madagascar, maysa nga isla iti Continente ti Africa. Pinadur-as da dagiti sustenable a praktika ti panagtalon manipud iti kapadasan da mismo. Gapu iti kinaepektibo ken balligi ti SRI, inadaptar ti adu a pagilian nga agmulmula ti pagay iti sangalubongan, maibilang ditoy ti Pilipinas.

Pinadur-as ti padi a Jesuit a ni Herli de Laulanie ti SRI idiay Madagascar. Inadal ken timmulong ti Cornell University iti USA iti panangiwaragawag ditoy. Napaneknekan ti adu a mannalon iti sabali a pagilian nga epektibo ti SRI tapno maingato ti apit da.

Ti Departamento ti Agrikultura (DA) ditoy Pilipinas ket aktibo met a mangipadpadas iti SRI aglalo iti paset ti Mindanao, ngem iti bangir na met lang daytoy ket aktibo ti DA iti panangiwaragawag kadagiti mannalon iti panagusar ti artipisyal nga abono ken pestisidyo. Dagiti NGO ti mangiyaw-awis iti SRI.

Ditoy Kordilyera, isursuro ti Montanosa Research and Development Center (MRDC), Center for Development Programs of the Cordillera (CDPC) ken Cordillera Disaster Response and Disaster Services (Cordis RDS) ti panagusar ti SRI. Maibilang met laeng dagiti miembro ti simbaan, organisayon ti umili ken dadduma pay a progresibo iti popularisasyon ken panangitandudo iti SRI kadagiti komunidad iti Kordilyera. Insurat ti MRDC ti module a nagbasaran daytoy nga artikulo.

Ti balligi ti SRI ket nakabatay iti wagas ken panangiwanwan ti panagtalon ken dedikasyon ti mannalon a baliwan ti nakairuaman a panagtalon. Iti SRI, masapul ti panagbaliw kadagiti nakairuaman a wagas ti panagtalon tapno maparuar ti natural a potensyal ti pagay ken maisubli ti kinadam-eg ti daga. Ti nagdumaan iti kadawyan a wagas ket ti nasapsapa a panagsekka isu a nasapsapa met ti panagraep ken panaggapas, saan unay nga aginnassideg dagiti raep ken makontrol ti danum iti talon. Pinadas daytoy ti maysa a mannalon idiay Sallapadan, Abra ket nakapartuat ti 13-19 tillers wenno ungkay kada bunubon.Sustenable a praktika iti panagtalon ti SRI gapu ta dagiti mausar a rekurso ket sigud nga us-usaren iti panagtalon ditoy lugar tayo. Kasapulan laeng a sublian dagitoy a nainsigudan nga aramid a napukaw idi simrek ti Green ken Gene Revolution.

Maysa a sungbat iti climate change ti SRI gapu ta mabalin nga agraep uray no saan matutudo no la ketdi adda ti danum a mausar. Gapu ta kontrolado ti kinaadu ti danum, mapilitan ti pagay a mangpartuat ti adadu ken atatiddog a ramut a mangsarak iti danum. Saan pay a nalaka a tumbaen dagitoy ti napigsa nga angin wenno bagyo gaputa natibtibker ken atattiddog dagiti ramot ti pagay.

Maysa a wagas ti SRI tapno pugsaten ti kontrol dagiti ganganaet ken dadakkel a negosyo iti agrikultura. Iti SRI, saan a kasapulan nga agusar kadagiti nangingina a bin-i, abono ken pestisidyo. Maisubli pay ketdi ti panagtitinnulong dagiti mannalon babaen iti bayanihan, alluyon, wenno ub-ubbo.

Dagiti adda iti SRI:

1. Panangisagana iti payaw/talon. Isigurado a napatag/nasimpa ti daga tapno agpapada ti pannakaiwaras ti danum. Agikabil ti organiko nga abono sakbay iti panagraep/panagtuned. Ti ikabil nga abono ket depende iti kinadam-eg ti daga. Mabalin nga agpaisuro iti MRDC iti panagaramid ti biofertilizer.

2. Panangisagana iti pagbunubonan. Agpili ti nasalun-at a bin-i. Iti SRI, bassit laeng ti kasapulan a bunubon. Isu a malaksid iti talon, mabalin a pagbunubonan dagiti saan a mausar a planggana, pilid a naguddua, kawayan, kdpy. Kamayatan a ti pagbunubonan ket kaabay ti pagraepan/pagtunedan mismo.

3. Panagparut iti bunubon. Apaman a rimuar ti 2 a bulong (cotylydon) ken nakadekket pay iti irik (15-20 aldaw wenno nasapsapa pay), alaenen ken iraep a dagus ti bunubon. Masapul a saan a maputed dagiti bulong, ramut wenno irik sakbay a mairaep isu nga importante nga asideg iti pangiraepan ti pangibunubonan ken iti kasta ket nalaklaka a makaungar.

4. Panagkugis. Sakbay nga agraep, kugisan ti talon babaen iti naisagana a kawayan wenno kayo a pangkugis. Dagiti dadduma ket agusar da iti tali. Masapul daytoy tapno agpapada ti distansya ti panagmula nga agrukod iti 25 x 25 sentimetro wenno 10 x 10 pulgada. Masapl nga agpapada ti distansya adda espasyo a pagdakkelan ti pagay ken nalaklaka met laeng ti agdalus.

5. Panagraep. Kadawyan a mairaep ti bunubon iti 8-15 nga aldaw tapno mapagtalinaed ti tillering potential wenno kabaelannga agrusing ti anak/tillers. Masapul a mairaep a dagus iti uneg ti 15 minutos manipud iti pannakaparut. Suroten ti distansya a naikugis.

6. Panagusar ti danum. Bayat nga agtubtubo ti pagay, umanay nga apagbasa laeng ti payaw. Isu nga importante a nasimpa ti talon sakbay nga agraep. Kasapulan daytoy tapno adda pagserrekan ti angin iti daga ta kasapulan ti ramut ti pagay tapno mayat ti panagdur-as na. No adu unay ti danum saan a dumanon ti angin iti ramut. Masapul ti pagay ti adu a danum no masikog aginggana matangkenan ti pagay.

7. Panangiruot /panagkames. Siguden iti panagdalus iti talon tapno saan a makikumpetensya dagiti ruot iti mula a pagay. Mairekomenda ti panangbaliktad iti daga sabay iti panagkames. # nordis.net

Click here for second part

Share

Leave a Reply